Όταν η επιστήμη συναντά την ενσυνειδητότητα

H μελέτη του HARVARD που άλλαξε τον τρόπο που βλέπουμε τον Διαλογισμό.

woman in black shirt and gray pants sitting on brown wooden bench

Οι ερευνητές μελετούν πώς φαίνεται να αλλάζει τον εγκέφαλο σε ασθενείς με κατάθλιψη.

Το 2015, 16,1 εκατομμύρια Αμερικανοί ανέφεραν ότι εμφάνισαν σοβαρή κατάθλιψη κατά τη διάρκεια του προηγούμενου έτους, συχνά δυσκολεύονταν να λειτουργήσουν ενώ αντιμετώπιζαν το σκοτάδι και την απελπισία.


Έχουμε ένα ολόκληρο οπλοστάσιο θεραπειών που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε, συμπεριλαμβανομένης της Συμβουλευτικής και των Αντικαταθλιπτικών φαρμάκων, αλλά αυτό που είναι καταθλιπτικό από μόνο του είναι ότι δεν λειτουργούν για κάθε ασθενή.

«Πολλοί άνθρωποι δεν ανταποκρίνονται στις παρεμβάσεις της πρώτης γραμμής», είπε ο Benjamin Shapero, εκπαιδευτής ψυχιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ (HMS) και ψυχολόγος στο Κλινικό και Ερευνητικό Πρόγραμμα Κατάθλιψης του Γενικού Νοσοκομείου της Μασαχουσέτης (MGH). «Η ατομική γνωσιακή συμπεριφορική θεραπεία είναι χρήσιμη για πολλούς ανθρώπους. Τα αντικαταθλιπτικά φάρμακα βοηθούν πολλούς ανθρώπους. Αλλά είναι επίσης πολλοί άνθρωποι που δεν επωφελούνται από αυτά. Υπάρχει μεγάλη ανάγκη για εναλλακτικές προσεγγίσεις».

Gaëlle Desbordes
Gaëlle Desbordes

Ο Shapero συνεργάστηκε με την Gaëlle Desbordes, καθηγήτρια ακτινολογίας στο HMS και νευροεπιστήμονα στο Κέντρο Βιοϊατρικής Απεικόνισης του MGH Martinos, για να διερευνήσουν μια εναλλακτική προσέγγιση: τον διαλογισμό που βασίζεται στην ενσυνειδητότητα.

Τις τελευταίες δεκαετίες, το ενδιαφέρον του κοινού για τον διαλογισμό επίγνωσης έχει αυξηθεί στα ύψη. Παράλληλα, και ίσως τροφοδοτεί, την αυξανόμενη λαϊκή αποδοχή έχει αυξήσει την επιστημονική προσοχή. Ο αριθμός των τυχαιοποιημένων ελεγχόμενων δοκιμών – το καλύτερο πρότυπο για την κλινική μελέτη – που περιλαμβάνει ενσυνειδητότητα έχουν αυξηθεί, την περίοδο 1995-1997 σε 11, από το 2004-2006, σε 216, από το 2013 έως το 2015, σύμφωνα με ένα πρόσφατο άρθρο που συνοψίζει ευρήματα επί του θέματος.

Μελέτες έχουν δείξει οφέλη έναντι μιας σειράς καταστάσεων τόσο σωματικών όσο και ψυχικών, όπως το σύνδρομο ευερέθιστου εντέρου, η ινομυαλγία, η ψωρίαση, το άγχος, η κατάθλιψη και η διαταραχή μετατραυματικού στρες. Ωστόσο, ορισμένα από αυτά τα ευρήματα έχουν τεθεί υπό αμφισβήτηση επειδή οι μελέτες είχαν μικρά μεγέθη δειγμάτων ή προβληματικούς πειραματικούς σχεδιασμούς. Ωστόσο, υπάρχουν ορισμένοι βασικοί τομείς – συμπεριλαμβανομένης της κατάθλιψης, του χρόνιου πόνου και του άγχους – στους οποίους καλοσχεδιασμένες, καλά διεξαγόμενες μελέτες έχουν δείξει οφέλη για τους ασθενείς που συμμετέχουν σε ένα πρόγραμμα διαλογισμού ενσυνειδητότητας, με αποτελέσματα παρόμοια με άλλες υπάρχουσες θεραπείες.

«Υπάρχουν μερικές εφαρμογές όπου τα στοιχεία είναι πιστευτά. Αλλά τα αποτελέσματα δεν είναι σε καμία περίπτωση συγκλονιστικά», είπε ο Desbordes. «Μιλάμε για μέτριο μέγεθος επίδρασης, στο ίδιο επίπεδο με άλλες θεραπείες, όχι καλύτερες. Και, στη συνέχεια, υπάρχει ένα σωρό άλλα πράγματα υπό μελέτη με προκαταρκτικά στοιχεία που είναι ενθαρρυντικά αλλά σε καμία περίπτωση δεν είναι οριστικά. Νομίζω ότι εκεί είναι. Δεν είμαι σίγουρος ότι αυτό ακριβώς το κατανοεί το κοινό σε αυτό το σημείο».

Το ενδιαφέρον της Desbordes για το θέμα προέρχεται από προσωπική εμπειρία. Άρχισε να διαλογίζεται ως μεταπτυχιακή φοιτήτρια στην υπολογιστική νευροεπιστήμη στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης, αναζητώντας ανάπαυλα από το άγχος και την απογοήτευση της ακαδημαϊκής ζωής. Η εμπειρία της την έπεισε ότι κάτι πραγματικό της συνέβαινε και την ώθησε να μελετήσει το θέμα πιο προσεκτικά, με την ελπίδα να ρίξει αρκετό φως για να υποστηρίξει τη θεραπεία που θα μπορούσε να βοηθήσει άλλους.

«Το δικό μου ενδιαφέρον προέρχεται από το να έχω εξασκήσει αυτές τις [τεχνικές διαλογισμού] και να τις βρίσκω ωφέλιμες, προσωπικά. Στη συνέχεια, όντας επιστήμονας, ρωτώντας «Πώς λειτουργεί αυτό; Τι μου κάνει αυτό;» και θέλοντας να κατανοήσω τους μηχανισμούς για να δω αν μπορεί να βοηθήσει άλλους», είπε η Desbordes. «Αν θέλουμε αυτό να γίνει μια θεραπεία ή κάτι που προσφέρεται στην κοινότητα, πρέπει να αποδείξουμε [τα οφέλη της] επιστημονικά».

Η έρευνα της Desbordes χρησιμοποιεί λειτουργική μαγνητική τομογραφία (fMRI), η οποία όχι μόνο λαμβάνει φωτογραφίες του εγκεφάλου, όπως κάνει μια κανονική μαγνητική τομογραφία, αλλά καταγράφει επίσης την εγκεφαλική δραστηριότητα που συμβαίνει κατά τη διάρκεια της σάρωσης. Το 2012, έδειξε ότι οι αλλαγές στην εγκεφαλική δραστηριότητα σε άτομα που έχουν μάθει να διαλογίζονται παραμένουν σταθερές ακόμα και όταν δεν κάνουν διαλογισμό. Η Desbordes έκανε σαρώσεις πριν και μετά από άτομα που έμαθαν να διαλογίζονται κατά τη διάρκεια δύο μηνών. Τα σάρωνε όχι ενώ διαλογίζονταν, αλλά ενώ εκτελούσαν καθημερινές εργασίες. Οι σαρώσεις εξακολουθούσαν να ανιχνεύουν αλλαγές στα μοτίβα ενεργοποίησης του εγκεφάλου των υποκειμένων από την αρχή έως το τέλος της μελέτης, την πρώτη φορά που εντοπίστηκε μια τέτοια αλλαγή – σε ένα μέρος του εγκεφάλου που ονομάζεται αμυγδαλή.

Όταν η επιστήμη συναντά την ενσυνειδητότητα | Χάρβαρντ 6
Λειτουργική μαγνητική τομογραφία (αριστερά) που δείχνει ενεργοποίηση στην αμυγδαλή όταν οι συμμετέχοντες παρακολουθούσαν εικόνες με συναισθηματικό περιεχόμενο πριν μάθουν διαλογισμό. Μετά από οκτώ εβδομάδες προπόνησης στον διαλογισμό με επίγνωση προσοχής (δεξιά) σημειώστε ότι η αμυγδαλή ενεργοποιείται λιγότερο μετά την προπόνηση διαλογισμού. Ευγενική προσφορά της Gaelle Desbordes

Ένα κρύο χειμωνιάτικο απόγευμα, έξι γυναίκες και δύο άνδρες κάθισαν σιωπηλοί σε ένα γραφείο κοντά στην πλατεία Χάρβαρντ, ασκώντας διαλογισμό Ενσυνείδησης.

Καθισμένοι όρθιοι, με τα μάτια κλειστά, τις παλάμες ακουμπισμένες στην αγκαλιά τους, τα πόδια στο πάτωμα, άκουγαν καθώς η καθηγήτρια μαθημάτων Suzanne Westbrook τους καθοδηγούσε να εστιάσουν στο παρόν δίνοντας προσοχή στις σωματικές τους αισθήσεις, τις σκέψεις, τα συναισθήματα και κυρίως την αναπνοή τους.

«Το μυαλό μας περιπλανιέται όλη την ώρα, είτε αναθεωρώντας το παρελθόν είτε σχεδιάζοντας για το μέλλον», είπε η Westbrook, η οποία πριν συνταξιοδοτηθεί τον περασμένο Ιούνιο ήταν γιατρός εσωτερικής ιατρικής που φρόντιζε φοιτητές του Χάρβαρντ. «Η ενσυνειδητότητα σας διδάσκει την ικανότητα να δίνετε προσοχή στο παρόν παρατηρώντας πότε το μυαλό σας ξεφεύγει. Επιστρέψτε στην αναπνοή σας. Είναι ένα μέρος όπου μπορούμε να ξεκουραστούμε και να τακτοποιήσουμε το μυαλό μας».

Το μάθημα που δίδαξε ήταν μέρος ενός προγράμματος οκτώ εβδομάδων με στόχο τη μείωση του άγχους.

Μελέτες λένε ότι οκτώ στους 10 Αμερικανούς βιώνουν άγχος στην καθημερινή τους ζωή και δυσκολεύονται να χαλαρώσουν το σώμα τους και να ηρεμήσουν το μυαλό τους, γεγονός που τους θέτει σε υψηλό κίνδυνο καρδιακών παθήσεων, εγκεφαλικού και άλλων ασθενειών. Από τις μυριάδες προσφορές που στοχεύουν στην καταπολέμηση του στρες, από την άσκηση μέχρι τη γιόγκα μέχρι τον διαλογισμό, ο διαλογισμός με επίγνωση έχει γίνει το πιο καυτό προϊόν στον κόσμο της ευεξίας.

Σχεδιασμένα σύμφωνα με το πρόγραμμα μείωσης του άγχους με βάση το Mindfulness που δημιουργήθηκε το 1979 από τον Jon Kabat-Zinn για να βοηθήσει στην καταπολέμηση του στρες, του χρόνιου πόνου και άλλων παθήσεων, τα μαθήματα ενσυνειδητότητας αυτές τις μέρες μπορούν να βρεθούν σε χώρους που κυμαίνονται από σχολεία, φυλακές έως αθλητικές ομάδες. Ακόμη και ο στρατός των ΗΠΑ το υιοθέτησε πρόσφατα για να «βελτιώσει τη στρατιωτική ανθεκτικότητα».

Το Χάρβαρντ προσφέρει πολλά μαθήματα ενσυνειδητότητας και διαλογισμού, συμπεριλαμβανομένου ενός ανοιξιάτικου διαλείμματος που πραγματοποιήθηκε τον Μάρτιο για φοιτητές μέσω του Κέντρου Ευεξίας και Προαγωγής Υγείας. Το Office of Work/Life προσφέρει προγράμματα σε διευθυντές και προσωπικό, καθώς και εβδομαδιαίες συνεδρίες διαλογισμού στην πανεπιστημιούπολη, διαδικτυακούς πόρους διαλογισμού με καθοδήγηση, ακόμη και μια τηλεφωνική γραμμή διαλογισμού.

«Μας ανατέθηκε να βρούμε τρόπους ώστε η κοινότητα να αντιμετωπίσει το άγχος. Και την ίδια στιγμή, τόσες έρευνες έβγαιναν για τα οφέλη της ενσυνειδητότητας και του διαλογισμού», δήλωσε η Jeanne Mahon, διευθύντρια του κέντρου ευεξίας. «Συνεχίζουμε να προσφέρουμε προσοχή και διαλογισμό λόγω των σχολίων. Οι άνθρωποι εκτιμούν ότι έχουν την ευκαιρία για αυτοστοχασμό και μαθαίνουν για νέους τρόπους να έχουν σχέσεις με τον εαυτό τους».

Περισσότεροι από 750 μαθητές έχουν συμμετάσχει σε προγράμματα ενσυνειδητότητας και διαλογισμού από το 2012, είπε η Mahon.

Μέρος της απήχησης της ενσυνειδητότητας έγκειται στο γεγονός ότι είναι κοσμικό. Οι βουδιστές μοναχοί έχουν χρησιμοποιήσει ασκήσεις ενσυνειδητότητας ως μορφές διαλογισμού για περισσότερα από 2.600 χρόνια, θεωρώντας τις ως ένα από τα μονοπάτια προς τη φώτιση. Αλλά στο πρόγραμμα μείωσης του άγχους με βάση την ενσυνειδητότητα, η ενσυνειδητότητα απογυμνώνεται από θρησκευτικούς τόνους.

Η δημοτικότητα του Mindfulness έχει ενισχυθεί από έναν αυξανόμενο όγκο ερευνών που δείχνουν ότι μειώνει το στρες και το άγχος, βελτιώνει την προσοχή και τη μνήμη και προάγει την αυτορρύθμιση και την ενσυναίσθηση. Πριν από μερικά χρόνια, μια μελέτη από τη Sara Lazar, μια νευροεπιστήμονα και επίκουρη καθηγήτρια ψυχολογίας στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ (HMS) και βοηθός ερευνήτρια στην ψυχιατρική στο Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης, ήταν η πρώτη που κατέγραψε ότι ο διαλογισμός ενσυνειδητότητας μπορεί να αλλάξει τη φαιά ουσία του εγκεφάλου και περιοχές του εγκεφάλου που συνδέονται με τη μνήμη, την αίσθηση του εαυτού και τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Νέα έρευνα των Benjamin Shapero και Gaëlle Desbordes διερευνά πώς η ενσυνειδητότητα μπορεί να βοηθήσει στην κατάθλιψη.

Ο πρωτοπόρος της επιστημονικής έρευνας για τον διαλογισμό, Χέρμπερτ Μπένσον, εξήρε τα οφέλη του για το ανθρώπινο σώμα – μείωση της αρτηριακής πίεσης, του καρδιακού ρυθμού και της εγκεφαλικής δραστηριότητας – ήδη από το 1975. Βοήθησε να απομυθοποιηθεί ο διαλογισμός αποκαλώντας τον «ανταπόκριση χαλάρωσης». Ο Benson είναι επίτιμος διευθυντής του Ινστιτούτου Benson-Henry για την Ιατρική του Νου στο Σώμα στο Γενικό Νοσοκομείο της Μασαχουσέτης και Διακεκριμένος Καθηγητής Ιατρικής στο HMS.

Στη δεκαετία του 1980, η ενσυνειδητότητα έπρεπε να γίνει ακόμη τσιτάτο, θυμάται ο Paul Fulton, ένας κλινικός ψυχολόγος που ασκεί το Ζεν και τον διαλογισμό ενόρασης (vipassana) για περισσότερα από 40 χρόνια. Στα μέσα της δεκαετίας του 1980, όταν εργαζόταν για τη διδακτορική του διατριβή σχετικά με τη φύση του «εαυτού» μεταξύ των βουδιστών μοναχών, το να μιλάμε για ενσυνειδητότητα σε ιατρικό πλαίσιο μεταξύ των επιστημόνων ήταν «ανυπόκριτο», θυμάται.

«Σταδιακά λόγω της έρευνας, έγινε κομψό, δεν ήταν πλέον ανυπόληπτο», είπε ο Fulton, λέκτορας ψυχολογίας στο Τμήμα Ψυχιατρικής στο HMS και συνιδρυτής του Ινστιτούτου Διαλογισμού και Ψυχοθεραπείας. «Και τώρα δεν μπορείς να βγεις ούτε ένα πόδι από το σπίτι χωρίς να σε κατακλύζει η επίγνωση».

Η Melanie Denham, επικεφαλής προπονήτρια της γυναικείας ομάδας ράγκμπι του Χάρβαρντ, παρακολούθησε πρόσφατα ένα εργαστήριο ενσυνειδητότητας, ενθουσιασμένη από την ιδέα της ενσωμάτωσης των τεχνικών στο πρόγραμμα προπόνησης των παικτών της για να τους βοηθήσει να αντιμετωπίσουν τις πιέσεις της «προσδοκίας και απόδοσης».

«Μέσα και έξω από την τάξη, αυτοί οι μαθητές-αθλητές είναι βυθισμένοι σε μια ιδιαίτερα ανταγωνιστική κουλτούρα», είπε η Denham. «Αυτό είναι αγχωτικό. Αυτό το είδος εκπαίδευσης μπορεί να αναπτύξει ένα πιο επιδέξιο μυαλό και μια αίσθηση εστίασης και ευεξίας που μπορεί να τους βοηθήσει να διατηρήσουν καλύτερα τον έλεγχο και την επίγνωση των σκέψεων, των συναισθημάτων και της παρουσίας τους στη στιγμή».

Το αυξανόμενο ενδιαφέρον για τον τομέα αντικατοπτρίζεται στον κατάλογο μαθημάτων του Χάρβαρντ. Αυτή την άνοιξη, ο Lazar διδάσκει «Γνωσιακή Νευροεπιστήμη του Διαλογισμού», ο Ezer Vierba ηγείται ενός εκθετικού μαθήματος για πρωτοετείς φοιτητές με θέμα «Buddhism, Mindfulness, and the Practical Mind» και η Metta McGarvey διδάσκει «Mindfulness for Educators» στο Graduate School of Education.

Λόγω της μεγάλης ζήτησης, η McGarvey, ο οποίος είναι κάτοχος διδακτορικού στην ανθρώπινη ανάπτυξη και ψυχολογία, διδάσκει ένα τριήμερο εργαστήριο για εκπαιδευτικούς. Προσφέρει εργαλεία για να ενισχύσουν την εργασία τους και την εστίασή τους μέσω πρακτικών αναπνοής και ασκήσεων αυτοσυμπόνιας.

«Πολλοί από αυτούς εργάζονται σε πραγματικά σκληρά περιβάλλοντα, με κάθε είδους πιέσεις», είπε η McGarvey. «Τα ποσοστά εξουθένωσης σε ορισμένα από τα πιο δύσκολα περιβάλλοντα είναι πολύ υψηλά».

Η Ayesha Hood, ένας αστυνομικός από τη Βαλτιμόρη που ενδιαφέρεται να διευθύνει ένα κέντρο ημερήσιας φροντίδας, παρακολούθησε το εργαστήριο της McGarvey το περασμένο φθινόπωρο και το βρήκε χρήσιμο. «Ως αστυνομικός ζω σε υψηλό στρες και ως δημόσιος υπάλληλος τείνω να παραμελώ τον εαυτό μου», είπε. «Θέλω να ηρεμήσω τον εαυτό μου και να το γνωρίζω».

Η Christine O’Shaughnessy, πρώην στέλεχος της επενδυτικής τράπεζας που ηγείται εργαστηρίων στο Χάρβαρντ, είπε: «Όλη την ημέρα βομβαρδιζόμαστε με μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συναδέλφους, δουλειά, παιδιά κ.λπ. Δεν έχουμε χρόνο να τον περάσουμε σε ήσυχο προβληματισμό. Αλλά αν το εξασκείτε τουλάχιστον μία φορά την ημέρα, θα έχετε μια καλύτερη μέρα».

Για τους σκεπτικιστές που εξακολουθούν να βλέπουν την ενσυνειδητότητα ως χίπη-ντιπί, η. O’Shaughnessy έχει δύο λέξεις: «Δοκιμάστε το». Όταν εγγράφηκε για πρώτη φορά σε ένα εργαστήριο ενσυνειδητότητας το 1999, είπε ότι ήταν και δύσπιστη. Αλλά μόλις συνειδητοποίησε ότι γινόταν πιο ήρεμη και λιγότερο αγχωμένη, άλλαξε άποψη. Τελικά παράτησε τη δουλειά της και έγινε εκπαιδεύτρια ενσυνειδητότητας. (Πρόσφατα κυκλοφόρησε μια δωρεάν εφαρμογή διαλογισμού.)

«Το να κάνεις διαλογισμό είναι σαν μια ρουτίνα γυμναστικής για τον εγκέφαλό σου», είπε. «Διατηρεί τον εγκέφαλό σας υγιή».

Οι επαγγελματίες της ενσυνειδητότητας παραδέχονται ότι η πρακτική μπορεί να προσφέρει προκλήσεις. Απαιτεί συνέπεια, επειδή τα αποτελέσματά του μπορούν να γίνουν καλύτερα αισθητά με την πάροδο του χρόνου και πειθαρχία για να εκπαιδεύσετε το περιπλανώμενο μυαλό να συνεχίσει να επιστρέφει στο παρόν, χωρίς κρίση. Μια μελέτη του 2014 είπε ότι πολλοί άνθρωποι προτιμούν το ηλεκτροσόκ παρά να μείνουν μόνοι με τις σκέψεις τους. Μια άλλη μελέτη έδειξε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δυσκολεύονται να επικεντρωθούν στο παρόν και ότι η περιπλάνηση του μυαλού μπορεί να οδηγήσει σε άγχος και ακόμη και ταλαιπωρία.

Παρά την αυξανόμενη αποδοχή της ενσυνειδητότητας, πολλοί άνθρωποι εξακολουθούν να πιστεύουν ότι η πρακτική περιλαμβάνει το άδειασμα του μυαλού τους, τον μικρό υπνάκο ή την έκσταση. Οι αρχάριοι συχνά κοιμούνται, νιώθουν άβολα, παλεύουν με δύσκολες σκέψεις ή συναισθήματα και βαριούνται ή αποσπώνται η προσοχή τους. Οι ειδικοί συνιστούν την εξάσκηση της διαδικασίας σε μια ομάδα με έναν εκπαιδευτή.

Μετά την προπόνηση με επικεφαλής τον Westbrook, μια συμμετέχουσα είπε ότι δεν μπορούσε να σταματήσει να σκέφτεται τι ήταν για δείπνο κατά τη διάρκεια της πρακτικής διαλογισμού. άλλοι έγνεψαν καταφατικά. Ο Westbrook την καθησύχασε, λέγοντας ότι η ενσυνειδητότητα δεν είναι να σταματήσεις τις σκέψεις ή τα συναισθήματα, αλλά αντί να τα παρατηρείς χωρίς κρίση. Το Mindfulness χτίζει ανθεκτικότητα και επίγνωση για να βοηθήσει τους ανθρώπους να μάθουν πώς να οδηγούν τα σκαμπανεβάσματα της ζωής και να ζουν πιο ευτυχισμένες και υγιείς ζωές, είπε η Westbrook, η οποία, αφού βοήθησε να θεραπεύσει τα σώματα χιλιάδων ασθενών σε 36 χρόνια ως γιατρός, σχεδιάζει να αφιερώσει τη δεύτερη καριέρα της να νοιάζεσαι για τα πνεύματα και τις ψυχές των ανθρώπων, ίσως ως ιερέας.

«Η ενσυνειδητότητα δεν είναι να είσαι θετικός όλη την ώρα ή μια τσίχλα ευτυχίας — λα, λα, λα», είπε. «Είναι να παρατηρείς τι συμβαίνει από στιγμή σε στιγμή, το εύκολο και το δύσκολο, και το οδυνηρό και το χαρούμενο. Έχει να κάνει με το να χτίσεις μυ για να είσαι παρών και ξύπνιος στη ζωή σου».

Συγγραφέας - Βιβλιογραφία - Συνδεσμοι

Μετάφραση:  Αργύρης Σ. Μάρδας, Πρ. Ελληνικού Κέντρου Συναισθημάτων

  1. Ακριβής μετάφραση από το Harvard
    1. 1o Άρθρο
    2. 2ο Άρθρο

Συγγραφέας: Ελληνικό Κέντρο Συναισθημάτων

Όταν η επιστήμη συναντά την ενσυνειδητότητα | Χάρβαρντ 7
Το Επίσημο προφίλ του Ελληνικού Κέντρου Συναισθημάτων. Δημιουργήθηκε το 2009 ως Human Evolution Center ( το Κέντρο της Ανθρώπινης Ανάπτυξης) και μετονομάσθηκε σε Ελληνικό Κέντρο Συναισθημάτων το 2019. Δημιουργός και εμπνευστής του είναι ο οραματιστής, συγγραφέας και σύμβουλος προσωπικής ανάπτυξης Αργύρης Σ. Μάρδας.

Το ήξερες ότι αγοράζοντας προγράμματα από το κέντρο μας ενισχύεις 100% τις φιλανθρωπικές κοινωνικές μας δράσεις;

Γνώρισε την Συναισθηματική μας Εκπαίδευση για όλους!

Σε εμάς είσαι πάντα πρώτη/ος

Κάνε εγγραφή και ενημερώσου πρώτη/ος για τα νέα μας!

Layer 1
Σύνδεση Κατηγορίες
Συνεχίζοντας την περιήγηση στο emoducation.com, αποδέχεστε τη χρήση cookies.